राजमुद्रेपासून परदेशी चलनापर्यंत गणपती बाप्पाचा ऐतिहासिक ठसा; भद्रावतीतील शिवशौर्य फाउंडेशनचा दुर्मीळ संग्रह चर्चेत
गणेश चतुर्थीनिमित्त ऐतिहासिक वारशाचा अनोखा दस्तऐवज; जुन्या संस्थानांच्या राजमुद्रा, शिक्के, नाणी आणि इंडोनेशियाच्या जुन्या नोटेचा संग्रह जतन
भद्रावती, न्यूज डेस्क
गणेश चतुर्थीच्या मंगलमय पर्वानिमित्त सर्वत्र गणरायाच्या आगमनाचा उत्साह पाहायला मिळत असताना भद्रावती येथील शिवशौर्य फाउंडेशनचे संस्थापक अध्यक्ष अमित चंद्रकांत गुंडावार यांनी जतन करून ठेवलेल्या ऐतिहासिक संग्रहाकडे विशेष लक्ष वेधले जात आहे. जुन्या संस्थानांशी संबंधित राजमुद्रा, शिक्के, कागदपत्रे, नाणी तसेच जुन्या चलनाच्या नमुन्यांचा या संग्रहात समावेश असून त्यातून तत्कालीन काळातील राजकीय, प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक वारशाची झलक पाहायला मिळते.
महाराष्ट्रातील जुन्या संस्थानांच्या इतिहासात भगवान श्री गणेशाला मिळालेले स्थानही या संदर्भात महत्त्वाचे ठरते. भोर, कुरुंदवाड, सांगली, मिरज, जमखंडी आणि धार या संस्थानांच्या राजमुद्रांवर गणेशाला स्थान असल्याचे संग्रहातील माहितीतून सांगितले जाते. या संस्थानांचे ऐतिहासिक अस्तित्व स्वतंत्र सरकारी आणि ऐतिहासिक नोंदींतूनही स्पष्ट होते. मात्र प्रत्येक राजमुद्रेवरील प्रतिमा, तिचा कालखंड आणि अधिकृत वापर याबाबत स्वतंत्र पुरातत्त्वीय किंवा अभिलेखीय पडताळणी करणे आवश्यक आहे.
या संग्रहातील जुन्या कागदपत्रांवर आणि शिक्क्यांवर तत्कालीन काळातील अक्षरे, राजमुद्रा आणि अधिकृत शिक्क्यांच्या खुणा दिसून येतात. त्यामुळे हा संग्रह केवळ जुन्या वस्तूंचा संच न राहता इतिहास आणि वारसा जतन करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो. विशेषतः आजच्या डिजिटल युगात अशा वस्तूंचे जतन आणि त्यामागील इतिहास पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
भगवान श्री गणेशाच्या प्रतिमेचा सांस्कृतिक संदर्भ भारताबाहेरही आढळतो. दक्षिण-पूर्व आशियातील विविध देशांमध्ये गणेशाच्या प्रतिमा आणि हिंदू-बौद्ध सांस्कृतिक प्रभावाचे ऐतिहासिक संदर्भ आढळतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट देशाच्या चलनावर गणेशाची प्रतिमा असल्याचा दावा करताना त्या चलनाची अधिकृत नोंद तपासणे आवश्यक आहे.
याच संदर्भात इंडोनेशियाची जुनी २०,००० रुपियाची नोट विशेष उल्लेखनीय आहे. १९९८ मालिकेतील या नोटेवर इंडोनेशियाचे शिक्षणतज्ज्ञ की हजर देवंतारा यांच्यासोबत भगवान श्री गणेशाची प्रतिमा होती. गणेशाला शिक्षणाशी जोडणाऱ्या सांस्कृतिक संदर्भातून ही प्रतिमा नोटेवर वापरली गेल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसते. भारतातील इंडोनेशियन दूतावासाच्या अधिकृत सोशल मीडिया संदर्भातही या नोटेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.
मात्र येथे एक महत्त्वाची बाब स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. आजच्या काळात इंडोनेशियाच्या चलनात गणेशाची प्रतिमा असलेली २०,००० रुपियाची नोट वापरात नाही. संबंधित जुनी नोट २००८ मध्ये चलनातून मागे घेण्यात आली होती. त्यामुळे ‘मुस्लिमबहुल इंडोनेशियाच्या सध्याच्या नोटेवर गणपतीचे चित्र आहे’ असा दावा करणे अचूक ठरणार नाही. उपलब्ध अधिकृत चलन माहितीनुसार सध्याच्या २०,००० रुपियाच्या नोटेवर डॉ. जी. एस. एस. जे. रतुलांगी यांची प्रतिमा आहे.
यामुळे भद्रावतीतील शिवशौर्य फाउंडेशनच्या संग्रहात जतन केलेली इंडोनेशियाची गणेश प्रतिमा असलेली जुनी नोट ही ऐतिहासिक चलनाचा नमुना म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. संग्रहातील वस्तूंच्या माध्यमातून इतिहासाकडे पाहण्याचा हा दृष्टिकोन निश्चितच वेगळा आणि अभ्यासपूर्ण आहे.
गणेश चतुर्थीच्या निमित्ताने समोर आलेला हा संग्रह श्रद्धा आणि इतिहास यांची सांगड घालणारा ठरतो. एका बाजूला महाराष्ट्रातील जुन्या संस्थानांच्या राजमुद्रांमध्ये गणेशाला मिळाल्याचे सांगितले जाणारे स्थान, तर दुसऱ्या बाजूला भारताबाहेरील जुन्या चलनात गणेशाची प्रतिमा वापरली गेल्याचा ऐतिहासिक संदर्भ, यामुळे गणेशाच्या प्रतिमेचा सांस्कृतिक प्रवास अभ्यासण्याची संधी निर्माण होते.
अमित चंद्रकांत गुंडावार यांनी जतन केलेल्या या संग्रहातून जुन्या राजमुद्रा, चलन आणि कागदपत्रांच्या माध्यमातून इतिहासाची एक वेगळी बाजू समोर येते. गणेश चतुर्थीच्या उत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर अशा ऐतिहासिक वस्तू जतन करण्याचे आणि त्यांची माहिती पुराव्यांच्या आधारे पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे महत्त्वही या निमित्ताने स्पष्ट होते..
गणपती बाप्पा मोरया!
